Dna moczanowa - terapie witaminami

Dna moczanowa jest formą zapalenia stawów spowodowaną przez kryształki kwasu moczowego. Nasz organizm wysyła fagocyty,aby sobie poradziły z tymi kryształkami, ale powstają toksyczne produkty uboczne, które wywołują stan zapalny. Najczęściej dna atakuje duży palec u stopy, ale także zaatakować staw skokowy, kolanowy, nadgarstki. Dna moczanowa jest mocno uwarunkowana genetycznie.
Za główną przyczynę dny uważa się białko, jednak na pierwszym miejscu jest fruktoza. Jak już wątroba nie daje rady wydalać fruktozy, to i z białkiem nie da sobie rady. Dlatego każda osoba cierpiąca na dnę powinna usuną z diety owoce w każdej postaci. Trzeba też uważać na produkty bogate w puryny (podroby, owoce morza, groch, fasola, sardynki, szparagi, grzyby), a także niektóre leki (aspiryna, diuretyki).
Na dnę narażone są najbardziej osoby cierpiące na cukrzycę, które mają problemy z nerkami  (są one często spowodowane nadmiarem ołowiu), które cierpią na toczeń
Klasyczny objaw to:
- zaczerwienienie
- opuchlizna
- ból (dość silny)
Leczenie
- Podstawą jest odpowiednie nawodnienie. Jeśli stan nie jest zaogniony to dna ustąpi szybko. Dobrze zrobi także picie naparu z pokrzywy
- wit C - 5 g i więcej  zadziała zapobiegawczo, jak i leczniczo (obniża poziom kwasu moczowego)
- kwercytyna - 500 mg (= 500 g cebuli)  zmniejsza poziom kwasu moczowego w ciągu ok. 4 tyg.
- dokwasić żołądek
- substancje przeciwzapalne (omega 3 do wysycenia, kwas foliowy - 400 mcg, wit. E - 600 IU) działają pomocnie w problemach z dną
 - czereśnie - 200-500 g dziennie to stary i sprawdzony sposób na dnę
- węgiel drzewny - warto spróbować dużych dawek, min. 1,5 g x 4 dziennie. To stary i skuteczny sposób na dnę.
Nie należy przyjmować niacyny, ponieważ może spowodować pogorszenie!

Mniszek lekarski

(zbiór od 20 kwietnia do 13 maja)

Pod koniec kwietnia trudno nie zauważyć eksplozji żółtego koloru na łąkach, pastwiskach. To mniszek lekarski usilnie tępiony przez miłośników nieskazitelnych trawników. A warto wiedzieć, że jest to jedna z najskuteczniejszych roślin zielarskich, która wspomaga leczenie wielu chorób.

Skład:

Korzenie mniszka zawierają związki gorzkie, trójterpeny, fitosterole, żywicę, cholinę, gumy roślinne, inulinę (do 40%), kwasy organiczne.
Kwiaty: luteinę, witaminy, sole mineralne, flowonoidy, związki gorzkie.
Liście: witaminy, sole mineralne, związki gorzkie, fotosterole, flawonoidy, olejek eteryczny, związki cukrowe, żywice, trójterpeny, fenolokwasy.

Zbiór

W lecznictwie wykorzystujemy wszystkie części rośliny. Wczesną wiosną lub jesienią wykopujemy korzenie, w kwietniu i maju zbieramy młode listki i główki kwiatów, będące w początkach lub pełni kwitnienia. Zbiór najlepiej przeprowadzić przed południem w suchy, słoneczny dzień.

Zastosowanie:

Mniszek lekarski ma szerokie zastosowanie w leczeniu chorób wątroby i woreczka żółciowego, nerek, trzustki i śledziony. Ponadto stosowany jest przy złej przemianie materii, na zaparcia, w dnie moczanowej i reumatyzmie, we wczesnej fazie cukrzycy, przy nadciśnieniu i chorobach skóry. Doskonale oczyszcza organizm z toksyn.

Zastosowanie w kosmetyce:
Zioło jest dodawane do kremów i płynów do pielęgnacji skóry suchej, starzejącej się, ziemistej.

PRZEPISY

Syrop z kwiatków mniszka lekarskiego

450 kwiatów mniszka 

5 szklanek wody

cytryna

750 g cukru

Zebrane główki kwiatów rozkładamy na białym papierze lub prześcieradle, alby nieproszeni goście (muszki, robaczki) opuściły kwiaty. Następnie przekładamy do pojemnika, zalewamy zimną, najlepiej źródlaną wodą, dodajemy dobrze wyszorowaną, pokrojoną w plastry cytrynę, usuwając z niej pestki. Odstawiamy na 5 godzin, po czym gotujemy przez 30 minut na wolnym ogniu pod przykryciem. Następnego dnia kwiaty z cytryną odcedzamy i wyciskamy przez gazę. Do otrzymanego płynu dodajemy cukier i gotujemy do uzyskania gęstego syropu - można gotować przez kilka godzin przez 3 kolejne dni. Gorący roztwór przelewamy do słoiczków lub butelek, które szczelnie zakręcamy i odwracamy do góry dnem.

Zażywamy łyżkę płynu 3 razy dziennie. Syrop ma termin ważności do następnych zbiorów, ale po otwarciu należy go przechowywać w lodówce. Jest doskonałym środkiem na kaszel i przeziębienie, szczególnie lubianym przez dzieci, ponieważ ma smak miodu.

Syrop z mniszka pospolitego (lekarskiego) na miodzie

Syrop z mniszka pomaga przy stanach zapalnych dróg oddechowych, kaszlu i chrypce, działa bakteriobójczo, odporność wzmacnia. Co więcej, oczyszcza organizm, wspomaga wątrobę, ułatwia trawienie, no i działa rozkurczowo, poprawia pamięć, gdyż zawiera lecytynę.
✿ Syrop robię tak:
W słoneczny dzień zbieram do koszyka kwiatostany mniszka i rozkładam w cieniu na czystym papierze, aby żyjątka wszystkie miały czas z nich wyjść. Po godzince kwiaty wrzucam do garnka, zalewam wrzącą wodą, aby były przykryte, chwilkę jeszcze gotuję. Garnek odstawić na jeden dzień, aby mikstura mocy nabrała. Następnego dnia, farfocle odcedzam przez gazę. Do płynu otrzymanego dodaję tyle miodu, ile tego płynu mam, i nalewam do butelek. Syrop na miodzie działa świetnie na zdrowie. Dla większej trwałości w lodówce go przechowuję.

Nalewka z kwiatów mniszka lekarskiego

 40 kwiatów mniszka lekarskiego

 1l wódki

Pozbawione muszek kwiaty wkładamy do słoja i zalewamy wódką. Słój szczelnie zamykamy i odstawiamy na 2 tygodnie w ciemne miejsce. Po tym czasie nalewkę filtrujemy przez gazę, wyciskając kwiaty. Dobrze jest zostawić jeszcze na tydzień płyn w słoiku, aby nalewka ustała. Dopiero wtedy przelewamy ją do butelki.

Nalewkę dozujemy po 2 łyżki 3 razy dziennie przed posiłkiem. Stosujemy w przypadku zaparć i złej przemiany materii. Doskonale też pomaga w chorobach naczyń krwionośnych, ponieważ łagodzi żylaki nóg i odbytu. Działa lekko odwadniająco i może być stosowana w nadciśnieniu tętniczym oraz chorobach nerek i pęcherza moczowego.

Wino z kwiatów mniszka lekarskiego

litrowy słoik płatków mniszka

 4 l wody

2 cytryny

1 kg miodu

15 g suszonych drożdży do białych win

Zebrane płatki rozkładamy  na białym papierze na pół godziny, następnie przekładamy do słoja i zalewamy przegotowaną letnią wodą. Nieobrane cytrusy dokładnie myjemy i wkładamy do słoja (lekko wyciskamy sok z owoców), dodajemy również miód i drożdże. Odstawiamy na 3 tyg do ciemnego pomieszczenia, mieszając co 3 dni. Po zakończonej fermentacji zawartość odciskamy przez ścierkę, zlewamy do butelek i odstawiamy w chłodne miejsce jeszcze na 9 miesięcy. 

Pijemy pół szklanki 3 razy dziennie przed posiłkami. Wino stosujemy w przypadku chorób woreczka żółciowego, w leczeniu dny moczowej oraz we wczesnych stadiach cukrzycy.

Sok z mniszka lekarskiego

W celu uzyskania soku zbieramy całą naziemną część rośliny, płuczemy w zimnej wodzie i przekręcamy przez maszynkę do mięsa lub rozdrabniamy na miazgę w malakserze, następnie sok wyciskamy przez gazę. Pijemy szklankę płynu 3 razy dziennie. Picie soku z mniszka lekarskiego daje doskonałe efekty oczyszczające i wzmacniające organizm, ma również działanie moczopędne i tym się różni od podobnie działających środków farmakologicznych,że nie wypłukuje potasu, a wręcz go uzupełnia.

Maść z mniszka na podrażnienia

60 g wazeliny kosmetycznej

40 g płatków mniszka  

Wazelinę roztopić w kąpieli wodnej, dodać płatki mniszka i podgrzewać mieszając przez minutę. Przykryć rondelek gazą i odstawić pod przykryciem na 12 godz. Ponownie podgrzać, przestudzić i odcedzić przez gazę.

Ocet winny z mniszka

300 kwiatów mniszka
6 łyżek cukru
3 litry wody

Wykonanie:

• wsyp kwiaty do naczynia, dodaj cukier i zalej wodą.
• naczynie nakryj gazą i odstaw w ciepłe miejsce.
• po około 48 godzinach zacznie się fermentacja alkoholowa (pojawią się bąbelki, woda z cukrem stopniowo zamieni się  w wino mniszkowe).
• po 7 dniach wyjmij  kwiatki z naczynia.
• zostaw płyn w ciepłym miejscu na 14 dni – w tym czasie słodkawe winko zamieni się w ocet. Gotowe.
• nie ma potrzeby dodawania drożdży czy bakterii octowych.

Zalety octu winnego mniszkowego:

• ocet jest naturalnym ekstraktem z kwiatów mniszka, zawiera wiele substancji czynnych, jak pyłek kwiatowy, luteina, flawonoidy, witaminy, minerały i substancje gorzkie.
• kwaśne środowisko octu sprawia, że wszystkie te substancje są łatwiej przyswajalne przez organizm
• ocet mniszkowy nie wymaga dodawania konserwantów ani cukru, czy obróbki termicznej.
• wykonanie octu mniszkowego nie jest pracochłonne.

Zastosowanie:

• kulinarne, jako zalewa do wiosennych surowców jadalnych (np. pąki bzu czarnego, pąki mniszka, łodyżki czosnku niedźwiedziego). Idealny również do konserwowania ryb.
• dodatek do sałatek
• dodatek do napojów, tak samo jak ocet jabłkowy: 1 łyżka octu mniszkowego na szklankę wody
• kosmetyczne: do płukania włosów, dodatek do toników.

Inne

Wczesną wiosną warto zrobić sałatkę z młodziutkich listków mniszka lekarskiego. Wspomoże i oczyści nasz organizm po zimie. Młode liście mniszka możemy spożywać z różnymi dodatkami, wg indywidualnych upodobań.

Źródło: M. Gorzkowska "Zioła - jak zbierać, przetwarzać i stosować"

Brzoza

 (zbiór od 15 kwietnia do 31 maja)

To jedno z piękniejszych i wartościowszych drzew wypełniających polski krajobraz. Od wieków brzozie przypisywano niezwykłe właściwości magiczne i lecznicze.

Lecznicza historia

W średniowieczu lecznicze właściwości brzozy jako pierwsza opisała św. Hildegarda z Bingen, która używała świeżych pączków drzewa na choroby skóry. W XIII i XIV wieku brzoza była już szeroko używana jako doskonały lek na nerki i bóle wątroby.

Surowiec zielarski i zastosowanie

Surowcem zielarskim są liście, pączki, kora, sok oraz huba brzozowa.

Liście – najlepsze są młode, jeszcze lepkie liście. Zebrane liście można ususzyć w ciemnym, przewiewnym miejscu, rozłożone cienką warstwą na papierze. Dobrze ususzone liście powinny mieć kolor oliwkowozielony, przechowujemy je w papierowych torbach. Najwięcej substancji leczniczych mają liście w kwietniu i maju.

Suszone liście brzozy stosuje się w chorobach nerek i układu moczowego, chorobach bakteryjnych, zapalnych, połączonych ze skurczami oraz w dolegliwościach reumatycznych. Działa również moczopędnie, reguluje trawienie, ma właściwości odkażające i wzmacniające. Oczyszcza wątrobę, leczy trądzik oraz przyspiesza porost włosów.
Liście brzozy zawierają związki flawonoidowe, garbniki, saponiny, olejki eteryczne, kwasy organiczne, żywice, sole mineralne, witaminę C, trójterpeny (betulinę).

Pączki - młode pączki suszymy w temp. 30 st. C. Zawierają flawonoidy, saponiny, olejki eteryczne. Napary z pączków pomagają w schorzeniach dróg żółciowych, zapaleniu węzłów chłonnych.
Liście i pączki oczyszczają organizm z kwasu moczowego, który zdradliwie osadza się w postaci kryształków w stawach, wywołując ich stan zapalny i ból. Brzoza ułatwia również pozbywanie się innego szkodliwego metabolitu - mocznika.

Kora brzozy - zawiera trójterpeny (betulinę, kwas betulinowy), garbniki, saponiny.
Odwarów z kory używa się w chorobach skórnych, kamicy moczowej i żółciowej, obrzękach, niewydolności krążenia, osłabieniu. 

Czyr brzozowy - ma właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, wzmacniające, przeciwnowotworowe, zwiększa też odporność organizmu.
Zalecany jest w chorobach nowotworowych, bakteryjnych schorzeniach wątroby, przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego.

Zastosowanie zewnętrzne:

Napary i odwary stosuje się w zapaleniu węzłów chłonnych, łojotoku, trądziku, łuszczeniu naskórka, do kąpieli przy schorzeniach skóry.

Z ludowych przekazów wiemy, że gałązki brzozy ustawione w wazonie obok łóżka lub w miejscu wypoczynku działają relaksująco, a ułożone pod materacem wzdłuż kręgosłupa pomagają dzieciom cierpiącym na moczenie nocne i koszmary senne, a także kobietom ze schorzeniami ginekologicznymi. Włożone pod poduszkę liście brzozowe pozbawiają ponoć uporczywych bólów głowy, gałązki harmonizują otoczenie wokół nas, niwelują złą energię oraz emitują korzystne promieniowanie. Współczesna nauka potwierdza pozytywne działanie brzozy na organizm ludzki.

Przepisy

Wino z liści brzozowych

szklanka świeżych młodych liści brzozy

pęczek natki pietruszki

1 l wytrawnego wina gronowego

szklanka miodu

Liście brzozy i natkę dokładnie płuczemy i wkładamy do garnka, wlewamy wino, doprowadzamy do wrzenia i gotujemy na bardzo małym ogniu przez 15 minut. Po tym czasie zdejmujemy z ognia i pozostawiamy pod przykryciem na 2-3 godziny, następnie przecedzamy i dodajemy miód. Delikatnie ogrzewamy do temp. ok. 30 st. C,aby miód się rozpuścił. Ciepły płyn rozlewamy do butelek i przechowujemy w chłodnym miejscu. Pijemy pół szklanki 3 razy dziennie przed posiłkiem. Wino jest doskonałe na "przepłukanie" nerek, i co się z tym wiąże - pozbawienie organizmu szkodliwych substancji przemiany materii.

Maść brzozowa 

szklanka suszonych lub świeżych liści brzozy

łyżka suszonych kwiatów wiązówki błotnej

250 g smalcu wieprzowego lub gęsiego

Smalec rozpuszczamy w kąpieli wodnej, wrzucamy liście brzozy i kwiaty wiązówki błotnej, mieszamy drewnianą łyżką. Gotujemy na małym ogniu 5 godzin, po czym odstawiamy do ostygnięcia. Następnego dnia czynność powtarzamy. Całość przecedzamy przez gazę, a zioła wyciskamy. Gotowy preparat przelewamy do wyparzonych słoiczków i odstawiamy do zastygnięcia. Maścią smarujemy stawy w przypadku choroby reumatycznej czy zmian gośćcowych. Do smalcu można dodać także kwiatki stokrotki polnej, ponieważ działa przeciwbólowo. 

Preparat na ropny trądzik

kilka witek brzozy o średnicy ok. 5 mm

pół szklanki mleka

Z witek delikatnie zdejmujemy korę i łyżeczką zeskrobujemy zielonkawą maź znajdującą się tuż pod łykiem (najlepiej zrobić to w kwietniu-maju). Łyżeczkę mazi rozpuszczamy w mleku, jeśli to możliwe - takim prosto od krowy, jeszcze ciepłym. Taką miksturą smarujemy zmienioną chorobowo skórę aż do ustąpienia trądziku.

Przy bólach reumatycznych lub gośćcowych dobrze jest obłożyć chore stawy świeżymi liśćmi brzozy lub zastosować kąpiel z odwarem liści brzozy. Taka kąpiel wspomaga też leczenie łuszczycy.

Kwas brzozowy I 
świeży sok brzozowy ziarno jęczmienne - 35 g
kardamon - szczypta

Sok  wlać  do  ceramicznego  lub  szklanego  naczynia, zaszpuntować  je  mocno  i  wynieść  w  ciemne,  chłodne miejsce, gdy sok lekko zakiśnie dodać doń z lekka uprażone ziarno jęczmienne (można je uprażyć np. na patelni) oraz kardamon,  naczynie  ponownie  zamknąć,  odstawić  na  24 godziny, a potem  płyn zlać,  przecedzić  i pić ochłodzony. Napój działa ogólnie wzmacniająco, oczyszcza organizm z toksyn rozmaitego pochodzenia, poprawia przemianę materii, zalecany też bywa pomocniczo w kamicy nerkowej.


 Kwas brzozowy II
świeży sok brzozowy - 3,2 l
drożdże - 35 g

Sok  podgrzać  tak,  aby  był  letni,  najlepiej  o  temperaturze ludzkiego  ciała,  a  następnie  dodań  doń  rozpuszczone drożdże. Naczynie zamknąć i wynieś go w ciemne, chłodne miejsce. Gdy przestanie się  burzyć, rozlać go do butelek, zakorkować je mocno i ustawić bądź w zimnej piwnicy, bądź w chłodziarce. Jest bardzo smaczny, orzeźwiający, a można go przechowywać nawet 3 miesiące.  Napój działa ogólnie wzmacniająco,  oczyszcza  organizm  z  toksyn  rozmaitego pochodzenia, poprawia przemianę materii, zalecany też bywa pomocniczo w kamicy nerkowej.

Miód z liśćmi brzozy 
0,5 szkl sproszkowanych liści brzozy
1 słoik (400 g) miodu (płynnego) koniecznie
wrzosowego lub nawłociowego

Idealnie wysuszone i zmielone w młynku do kawy liście brzozy umieścić w suchym słoiku i poczekać na  świeży miód wrzosowy lub nawłociowy (wrzesień). Wymieszać proszek z liści z miodem, przechowywać najlepiej w lodówce. 

Miód taki chroni przed kamicą nerkową. Zapobiegawczo ssie się po 1 łyżeczce miodu z liśćmi 2 razy w ciągu dnia między posiłkami (ostatnia dawka nie później jak godz 18, bo miód ten działa silnie moczopędnie). Osoby, które zmagają się już z piaskiem lub kamieniami w nerkach, moczowodach lub pęcherzu moczowym powinny przyjmować (długo ssać) jednorazowo po 1-2 łyżeczki takiego miody 3 razy dziennie. 

Miód ten przynosi ulgę w stanach zapalnych nerek, dróg moczowych i pęcherza moczowego.  Ułatwia pozbywanie się z organizmu kwasu moczowego - sprawcy dny moczanowej lub stanów zapalnych stawów, najczęściej kolan.  Wspomaga także leczenie reumatyzmu i gośćca postępującego. Likwiduje obrzęki nóg, rąk, twarzy,

Jeśli proszek brzozowy opadnie na dno, co jakiś czas miód należy wymieszać przed zastosowaniem. 

Pączki brzozy z miodem

0,5 szkl wysuszonych pączków brzozy

 1 słoik (400 g) miodu (płynnego) najlepiej wielokwiatowego

leśnego, akacjowego lub łąkowego. 

 Pączki brzozy zemleć w młynku do kawy i starannie wymieszać z miodem. Odstawić na co najmniej 5 dni. Przechowywać w lodówce.

Stosować po 1 łyżeczce 2-3 razy w ciągu dnia między posiłkami (zamieszać za każdym razem).  

Miód ten stanowi wyjątkowo cenny środek regenerujący organizm.  Zaleca się go po przebytych, długotrwałych infekcjach. Pobudza naturalne siły odpornościowe organizmu. 

Źródło:

Zioła, jak zbierać, przetwarzać, stosować - M. Gorzkowska

Lecznicze napitki - miody, kwasy, piwa, napoje ziołowe... 250 przepisów - Andrzej Sarwa

Nawłoć pospolita

Nawłoć jest powszechna w całej Europie, również w Polsce jest bardzo popularnym ziołem. 

Ziele nawłoci ma silne działanie moczopędne. Na przewód pokarmowy surowiec działa przeciwzapalnie, lekko ściągająco i przeciwbakteryjnie (obecność garbników), zmniejsza przepuszczalność ścian włosowych (obecność rutyny), ma właściwości odtruwające wskutek zdolności wiązania i unieczynniania endotoksyn i szkodliwych metabolitów oraz łatwego ich usuwania z organizmu. Jest więc skutecznym środkiem odtruwającym. 

Zastosowanie:

- w stanach zapalnych dróg moczowych, m.in. w zapaleniu kłębów nerkowych, miedniczek nerkowych, moczowodów, pęcherza moczowego, pomocniczo w kamicy moczowej, skazie moczanowej,

- w nieżycie żołądka i jelit,

- nadmiernej fermentacji,

- w drobnych krwawieniach z uszkodzonych naczyń włosowatych przewodu pokarmowego,

- jako środek ogólnie odtruwający w chorobie gośćcowej, dnie, niektórych dermatozach,

- zewnętrznie: w zakażeniu i zapaleniu, nawet wrzodziejącym jamy ustnej i gardła (płukanka), sromu (przemywania, okłady), pochwy (irygacje, tamponowanie), wysypki swędzące, obtarcia naskórka.

Surowiec jest składnikiem granulatu Urogran, a wyciąg - pasty Fitolizyna.

Źródło: Ziołolecznictwo, A. Ożarowski

Ma działanie diuretyczne, przeciwgruźlicze,  przeciwcukrzycowe. Działa przeciw artretyzmowi, astmie, dnie moczanowej, hemoroidom, wewnętrznym krwawieniom. Używana jest do leczenia ran, do płukania gardła w przypadku zapalenia, zwalcza infekcje, stany zapalne, obniża ciśnienie. Stosuje się ją do leczenia zapaleń dróg moczowych i zapobiegania tworzeniu się kamieni nerkowych, na uderzenia gorąca. Wstrzymuje wzrost candidy, działa przeciwrakowo, hamuje cytokiny występujące przy raku prostaty (PC3) i piersi (MDA35), skóry (C8161), płuc (H520). Działa uspokajająco.

Źródło: Rak to nie wyrok 1, R. Grzebyk

Nawłoć kanadyjska, późna i pospolita - różnice

Dna moczanowa - jak się z nią pożeganć

W najstarszych zapisach dotyczących dny moczanowej opisuje się ją jako chorobę wynikającą ze zbyt dużego spożycia pokarmów obfitujących w białko.

Najlepszą profilaktyką jest więc wegetarianizm, a najlepszą terapią - poszczenie i dieta raw. Osoby, które nie potrafią zdobyć się na całkowity post, mogą "pościć" częściowo, wykreślając z jadłospisu mięso i pijąc mnóstwo wody.
Dodatkowe wskazówki:

• zwiększyć spożycie witaminy C - poprawia wydalanie kwasu moczowego. Najskuteczniejszy będzie buforowany askorbinian C, ale najsmaczniejszy będzie jedząc
• wiśnie w ogromnej ilości (ew. czereśnie), mogą być z kompotu

Woda, wegetarianizm, wiśnie. Terapia dziwna i zbyt prosta by była skuteczna?

Źródło:

Wylecz się sam. Megadawki witamin, Andrew Saul

-----------------------------------------------------

Podobne rady daje Jerzy Zięba:

• wyciąg z dzikiej wiśni, rokitnika i/lub pigwy
• dużo wody z solą kłodawską,
• 3 x dziennie szklanka wody z 0,5 łyżeczką sody kuchennej POMIĘDZY posiłkami,

Wyeliminować na tym etapie mięso i cukier. Alkohol pogarsza sprawę. Nie brać wit B3 - u niektórych osób może spowodować pogorszenie.